Ríkissáttasemjari

 

Ýmis hugtök og orð eru nátengd kjarasamningum og viðræðum aðila á vinnumarkaði.  Hér á eftir eru nokkur algeng hugtök skýrð og byggir  á lögum og handhægum gögnum þar um.^[1]

 Aðalkjarasamningur – Við gerð kjarasamninga eru fyrri samningar iðulega lagðir til grundvallar. Með aðalkjarasamningi er átt við safn af efnisatriðum sem áður hefur verið samið um og nýir samningar leiða til breytingar á. Í upphafi nýs kjarasamnings er jafnan vísað til þess að allir gildandi kjarasamningar og sérkjarasamningar aðila framlengist með þeim breytingum og fyrirvörum sem samið er um.

Aðilar vinnumarkaðarins – Heitið er iðulega notað og er þá jafnan vísað til heildarsamtaka launafólks á almennum vinnumarkaði  annars vegar og samtaka atvinnurekenda hins vegar. 

 Aðilaskipti – Lög nr. 72/2002, um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, gilda um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtæki eða hluta fyrirtækis innan EES, í aðildarríki stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða í Færeyjum. Þegar fyrirtæki eða hluti þess, rennur saman við annað fyrirtæki, er óheimilt að segja starfsmanni upp störfum vegna „aðilaskipta“, bæði fyrir og eftir aðilaskipti nema efnahagslegar, tæknilegar eða skipulagslegar ástæður séu fyrir hendi og hafi áhrif á starfsmannahald fyrirtækis.

Atvinnu - og búseturéttur – Ákvæði reglugerðar ESB um frelsi launþega til flutninga innan EES-svæðisins, fela í sér að ríkisborgari EES- eða (EB) ríkis, sem dvelur löglega hér á landi, á rétt til að ráða sig til starfa, eða að starfa sem sjálfstætt starfandi einstaklingur, á íslenskum vinnumarkaði, óháð þjóðerni. Ákvæði þetta er lögfest sbr. lög nr. 47/1993, um frjálsan atvinnu- og búseturétt innan EES.

 Atvinnufrelsi – Með atvinnufrelsi er átt við að mönnum sé heimilt að velja sér það lífsstarf sem hugur þeirra stendur til. Í 69. gr. stjórnarskrárinnar segir; "að engin bönd megi leggja á atvinnufrelsi manna, nema almenningsheill krefji, enda þurfi lagaboð til".

 Atvinnuréttindi útlendinga – Lög nr. 97/2002, um atvinnuréttindi útlendinga, kveða á um að þeir útlendingar,  sem hér hafa gilt atvinnuleyfi og hafa gert ráðningarsamning við vinnuveitanda,  njóti sömu launa og starfskjara og heimamenn.

 Boðun – Árangurslaus tilraun til að ná sáttum í viðræðum undir stjórn ríkissáttasemjara er forsenda þess að heimilt sé að boða til vinnustöðvunar.  Boðun vinnustöðvunar á almennum vinnumarkaði ber að tilkynna til sáttasemjara og þeim sem hún beinist að, með 7 sólarhringa fyrirvara. Samninganefnd aðila á vinnumarkaði er heimilt að fresta boðaðri vinnustöðvun sbr. og það sem segir um vinnustöðvun.

 Bókanir – Bókanir með kjarasamningi taka til ágreiningsefna, sem ekki eru leyst í eiginlegum kjarasamningi. Bókanir hafa sama gildi og kjarasamningurinn sjálfur samkvæmt úrskurði Félagsdóms.

Embættismaður – Embættismenn eru samkvæmt lögum ákveðinn hópur starfsmanna ríkisins  sbr. ákvæði 22. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þeir taka laun skv. úrskurði Kjararáðs.

 Félagsdómur – Verkefni dómsins er að dæma í málum, sem rísa út af kærum um brot á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur s.s. vegna ólögmætra vinnustöðvana, broti á kjarasamningi eða öðrum málum, sem aðilar hafa komið sér saman um að leggja fyrir dóminn.

 Félagsmálayfirlýsing EB – Yfirlýsingin er frá  1989 og kveður á um rétt manna til aðildar að stéttarfélagi og um rétt manna til að standa utan stéttarfélags.

 Félagssvæði  – Félagssvæði stéttarfélaga eru mismunandi en það má  þó aldrei vera minna en eitt sveitarfélag. 

 Forgangsréttur – Forgangsréttur í kjarasamningi kveður á um forgang félagsmanna þess félags, sem kjarasamninginn gerir, að störfum hjá viðsemjanda. Í lögum um opinbera starfsmenn og kjarasamningum þeirra er ekki fjallað um forgangsrétt að störfum.

 Friðarskylda – Með friðarskyldu er átt við að aðilar sem bundnir eru af kjarasamningi mega ekki,  á gildistíma samningsins, knýja fram breytingar á því sem um hefur verið samið. Friðarskylda er úr gildi fallin, þegar samningur rennur út, nema að um annað hafi verið samið.

 Frítökuréttur – Atvinnurekendum ber að sjá til þess að starfsmenn fái  a.m.k. 11 klst. lágmarkshvíld á hverjum sólarhring. Náist þetta ekki myndast svokallaður frítökuréttur.

 Fylgiskjöl – Um fylgiskjöl með kjarasamningi gildir sama og um bókanir með kjarasamningum. Fylgiskjöl taka jafnan til afmarkaðs efnis, en efni þeirra er almennt talið jafngilt og efni kjarasamnings og bókana.

Fyrirtækjasamningur –  Fyrirtækjasamningur er kjarasamningur sem gerður er milli tiltekins fyrirtækis  og stéttarfélags eða –félaga um laun og önnur starfskjör þeirra sem starfa hjá hlutaðeigandi fyrirtæki.

 Fyrirtækjaþáttur kjarasamnings – Atvinnurekendum og fulltrúum starfsmanna er heimilt að semja um aðlögun á tilteknum ákvæðum  kjarasamnings sem gilda að öðru leyti. Tekur þetta t.d. til vinnutíma og afkastatengingu launa.

 Gildistími – Gildistími kjarasamnings er frá undirskriftardegi nema öðru vísi hafi verið um samið. Sé samningur felldur í atkvæðagreiðslu fellur hann úr gildi þar með. Yfirleitt er kveðið á um gildistíma kjarasamninga í samningum og hvort hann fellur úr gildi í lok samningstíma eða honum skuli segja upp.

Hópuppsagnir – Um hópuppsagnir gilda lög nr. 63/2000, um hópuppsagnir. Þar er kveðið á um réttarstöðu starfsmanna og skyldur vinnuveitenda þegar til koma uppsagnir, sem ekki tengjast einhverjum einstökum starfsmanni en hópi þeirra er sagt upp.

Innanhússtillaga – Sáttasemjari getur samkvæmt venju lagt fram óformlega tillögu að lausn kjaradeilu. Skrifleg tillaga sem lögð er fyrir samninganefndir deiluaðila til samþykkis eða synjunar, gengur undir heitinu nnanhússtillaga sáttasemjara.

 Kjarasamningur á almennum markaði –  Efni kjarasamninga lýtur að ráðningarsambandi starfsmanns og vinnuveitanda hans sbr. lög nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Efni kjarasamnings, bókana og fylgiskjala er með mismunandi hætti eftir viðsemjendum. Alla jafna koma eftirfarandi atriði fram í kjarasamningum, ýmist í aðalkjarasamningi eða sérkjarasamningi; vinnutími, hvíldartími, orlof, launataxtar, ákvæði um yfirvinnu, slysatryggingar, framlög í sjóði o.fl.

 Kjarasamningur opinberra starfsmanna – Um kjarasamninga opinberra starfsmanna gilda lög nr. 94/1986,  það er um alla starfsmenn sem eru félagar í stéttarfélögum og hafa rétt til að gera kjarasamninga og eru ráðnir hjá ríkinu, ríkisstofnunum, sveitarfélögum eða stofnunum þeirra. Lögin taka einnig til starfsmanna sjálfseignarstofnana  sem starfa í almannaþágu.

Launamaður/launþegi – Hugtakið er ekki formlega skilgreint í lögum, en almennt litið svo á að það eigi við þann sem selur vinnuafl sitt gegn endurgjaldi í peningum eða gegn öðrum verðmætum.  Hlutaðeigandi er ekki verktaki í skilningi þess hugtaks.

 Miðlunartillaga/sáttatillaga – Ríkissáttasemjara er heimilt að leggja fram miðlunartillögu til lausnar vinnudeilu,  hafi sáttaumleitanir ekki borið árangur. Skilyrði þess að miðlunartillaga verði lögð fram, er m.a. að viðræður hafi ekki borið árangur og að þeim tíma sem ætlaður var til viðræðna sé lokið. Miðlunartillögu skal leggja fyrir félög eða félagasambönd launafólks og atvinnurekenda eða einstakan atvinnurekanda, eigi hann í vinnudeilu,  til samþykkis eða synjunar.  Sáttasemjara ber að ráðgast við samninganefndir aðila áður en hann ber fram miðlunartillögu.

 Opinber starfsmaður  - Lög nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, „taka til hvers manns sem er skipaður, settur eða ráðinn í þjónustu ríkisins til lengri tíma en eins mánaðar, án tillits til þess hvort og þá hvaða stéttarfélagi hann tilheyri, enda verði starf hans talið aðalstarf.“

 Orlof – Um orlof gilda lög nr. 30/1987 með síðari breytingum og ákvæði kjarasamninga. Allir sem starfa í þjónustu annarra gegn launum, hvort sem þau eru greidd í peningum eða öðrum verðmætum, eiga rétt á orlofi og orlofslaunum skv. ákvæðum lagannna og því sem um semst milli vinnuveitanda og stéttarfélags.

Samúðarverkfall –  Samúðarverkfall er vinnustöðvun eins félags til stuðnings kröfum annars félags sem á í verkfalli. Samúðarverkfalli er ekki ætlað að hafa áhrif á stöðu þess sem samúðarverkfall boðar enda kjarasamningur fullgildur og þar með friðarskylda í gildi. Í lögum  segir að óheimilt sé að hefja samúðarverkfall til styrktar félagi, sem hafið hefur ólögmæta vinnustöðvun.

Samþykki kjarasamnings – Samninganefnd stéttarfélags/vinnveitenda sem hefur fengið umboð til undirritunar kjarasamnings fyrir hönd félagsmanna, ber að leggja samninginn fyrir meðlimi hlutaðeigandi félags og leita eftir afstöðu þeirra. Það skal gert innan fjögurra vikna frá undirritun samnings. Áskilin er þátttaka 1/5 félagsmanna og stuðningur minnst helmings þeirra. Fari fram póstatkvæðagreiðsla ræður meiri hluti greiddra atkvæða óháð þátttöku.

 Sér(kjara)samningar – Sérsamningur fyrir tiltekinn hóp félagsmanna sem leiðir af sérstöðu þeirra,  s.s. vegna menntunnar eða ráðningar að tilteknu fyrirtæki nefnist gjarnan sérkjarasamningur. Sérkjarasamningar byggja á grunni aðalkjarasamnings.

 Starfskjaralög – Lög nr. 55/1980 varða starfskjör og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Þar er mælt fyrir um að umsamin laun og önnur starfskjör skuli vera lágmarkslaun fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á því svæði sem samningurinn tekur til. Samningar um lakari kjör en almennir kjarasamningar kveða á um eru ógildir.

 Stéttarfélag – Stéttarfélög eru lögformlegur samningsaðili um kaup og kjör meðlima sinna. Samninganefnd stéttarfélags er heimilt að fela sameiginlegri samninganefnd fleiri félaga, eða landshluta, umboð til þess að fara með kjarasamninga.

 Stofnanasamningur – Er sérstakur samningur milli stofnunar ríkisins og viðkomandi stéttarfélags um aðlögun tiltekinna þátta hins miðlæga kjarasamnings að þörfum stofnunar með hliðsjón af sérstöðu starfa og verkefna stofnunar. Forstöðumenn stofnana geta ákveðið að greiða einstökum starfsmönnum laun til viðbótar grunnlaunum, vegna sérstakrar hæfni eða álags í starfi. Stofnanasamningur er hluti af þeim kjarasamningi sem gerður er við viðkomandi stéttarfélag og er því óuppsegjanlegur og ekki verða þvingaðar fram breytingar á honum með verkfallsaðgerðum.

 Trúnaðarmaður -  Í 9.-12. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur eru ákvæði um trúnaðarmenn á vinnustöðum.  Samkvæmt ákvæði um trúnaðarmenn í kjarasamningum frá 1977 er starfsmönnum heimilt að kjósa einn trúnaðarmann á hverjum vinnustað þar sem starfa 5-50 starfsmenn og tvo séu starfsmenn fleiri en 50.  Um opinbera starfsmenn gilda ákvæði laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna og sérstakt samkomulag.

 Túlkun kjarasamnings – Oft koma upp atriði í kjarasamningi sem krefjast skýringar eða túlkunar eftir að samningur er gerður. Með hugtakinu túlkun er átt við það að gera grein fyrir því, hvaða skilning ber að leggja í samning og hvaða réttaráhrif samningurinn skuli hafa.  

 Verkbann – Atvinnurekanda er heimilt að ákveða verkbann til þess að vinna að framgangi krafna sinna með áþekkum hætti og stéttarfélagi er heimilt að ákveða verkfall máli sínu til stuðnings.

 Verkfall – Stéttarfélagi, sem er samningsaðili, er heimilt að gera verkfall í þeim tilgangi að stuðla að framgangi krafna sinna og til verndar rétti sínum með þeim skilyrðum og takmörkunum sem sett eru í lögum. Sérstök ákvæði gilda um opinbera starfsmenn.

 Verkfallsboðun – Skilyrði lögmætrar ákvörðunar um boðun vinnustöðvunar er  að samningaviðræður eða viðræðutilraunir um framlagðar kröfur hafi reynst árangurslausar þrátt fyrir milligöngu sáttasemjara.

 Verktaki – er sá sem tekur að sér að leysa tiltekið verkefni í krafti stöðu sinnar sem sjálfstæður atvinnurekandi en ekki sem launþegi. Réttarstaða verktaka er hin sama og annarra sem stunda sjálfstæðan atvinnurekstur og er allt önnur en réttarstaða launaþega.

Viðræðuáætlun – Atvinnurekendur og stéttarfélög skulu gera áætlun um skipulag viðræðna um endurnýjun kjarasamnings.  Samningsaðilum er heimilt að veita landssamböndum eða heildarsamtökum sérstakt umboð til að gera viðræðuáætlun fyrir sína hönd ef slíkt umboð leiðir ekki af lögmætum samþykktum sambanda eða samtaka samningsaðila. Viðræðuáætlunina, undirritaða af báðum aðilum, skal senda sáttasemjara og gerða í síðasta lagi 10 vikum áður en gildandi kjarasamningur er laus. Sé viðræðuáætlun ekki gerð skal sáttasemjari gera hana minnst 8 vikum áður en gildandi samningur rennur út.

 Vinnustaðasamningur – er kjarasamningur fyrir félagsmenn á sama vinnustað.

 Vinnustöðvun – Vinnustöðvun, verkfall eða verkbann, er aðeins heimil að undangenginni leynilegri atkvæðagreiðslu með þátttöku a.m.k. 1/5 atkvæðisbærra félagsmanna og að tillagan hafi notið stuðings meiri hluta greiddra atkvæða.

 Vinnustöðvun aflýst – Samninganefnd launþega eða vinnuveitenda er heimilt að aflýsa vinnustöðvun eða fresta boðaðri vinnustöðvun einu sinni eða oftar, um allt að 28 sólarhringa samtals, án samþykkis gagnaðila, enda sé frestunin kynnt honum með minnst þriggja sólarhringa fyrirvara.

 Vinnutími - Lög nr. 88/1971,  gilda um lengd vinnuviku en hún skal ekki vera fleiri en 40 stundir fyrir dagvinnu á virkum dögum vikunnar. Aðilum er heimilt að semja um tilhögun vaktavinnu, matar- og kaffitíma.

 Vísun kjaradeilu – Slitni upp úr samningaviðræðum aðila eða telji þeir vonlítið um árangur getur hvor þeirra um sig eða þeir sameiginlega, vísað deilunni til sáttasemjara. Þá er honum skylt að leiða aðila saman og halda áfram samningaumleitunum.